Θέμα του βιβλίου είναι ο Γέρων Εφραίμ Φιλοθεΐτης της Αριζόνας, καθώς και η ποιμαντική και ιεραποστολική διάσταση του έργου του. Το πρόσωπο και το έργο του Γέροντα εξετάζονται βάσει της εκκλησιαστικής διαχρονίας. Τίθενται υπό εξέταση θεμελιώδεις θεολογικές και εκκλησιολογικές αρχές καθώς και ο τρόπος με τον οποίο αυτές εκφράζονται και βιώνονται από τον Γέροντα Εφραίμ. Η έρευνα αυτή αποτελεί ευκαιρία διαλόγου της ακαδημαϊκής μελέτης με την ασκητική αγιορείτικη παράδοση, η οποία έχει διαχρονική και οικουμενική ακτινοβολία. Το αποτύπωμα του Γέροντα Εφραίμ είναι καίριο για την Αμερική και την παγκόσμια Ορθόδοξη Χριστιανοσύνη.
Το παρόν έργο δεν περιορίζεται στη διηγηματικού τύπου παράθεση γεγονότων, αλλά εστιάζει στη συστηματική εξέταση των πτυχών της θεολογικής διδασκαλίας και της ποιμαντικής του Γέροντα Εφραίμ, καθώς και στην εκκλησιολογική τους αποτίμηση.
Βασική συνιστώσα της ζωής και του κηρύγματος του Γέροντα Εφραίμ ήταν η ευχή του Ιησού. Σχεδόν κάθε πνευματική και ποιμαντική του προτροπή περιέχει την ευχή του Ιησού, η οποία είναι εντεταγμένη στο Ευχαριστιακό πλαίσιο. Η τιμή και η υϊκή αγάπη προς την Αειπάρθενο Θεοτόκο κατέχει κεντρική θέση στη ζωή και το έργο του. Ο Γέρων Εφραίμ ήταν Θεοτοκόφιλος.
Ο Γέρων Εφραίμ Φιλοθεΐτης έχει σταθερά ορθόδοξη δογματική συνείδηση, η οποία δεν προβάλλει ως ιδεολογικό σχήμα, αλλά ως καρπός θείας εμπειρίας. Η δογματική ομολογία του Γέροντα Εφραίμ έχει χαρακτήρα Χριστολογικό. Η δογματική συνείδηση εκβάλλει στην ασκητική πράξη, την ομιλητική, ποιμαντική και ιεραποστολική διακονία. Συνεπώς φανερώνεται η διασύνδεση ασκητικής και ιεραποστολικής, δογματικής και ποιμαντικής.
Κατά τον καθηγητή Γεώργιο Μαντζαρίδη «ο μοναχισμός είναι ησυχασμός». Στην περίπτωση του Γέροντα Εφραίμ η ησυχία αποτέλεσε ουσιώδη παράμετρο της ζωής του. Άλλωστε ήταν γόνος και μαθητής του οσίου Ιωσήφ του επονομαζόμενου Ησυχαστή. Η πορεία του Γέροντα Εφραίμ είναι ησυχαστικά κοινωνική και κοινωνικά ησυχαστική. Το έργο του αναδεικνύει τη δυναμική και κοινωνική βίωση της ιεράς ησυχίας.
Η Θεία Ευχαριστία αποτέλεσε το κέντρο της ζωής και του έργου του Γέροντα Εφραίμ. Με αφορμή τον Γέροντα Εφραίμ επιχειρείται παράλληλα και διαχρονική εξέταση της ευχαριστιακής αναφοράς του μοναχισμού. Τη ζωή και το έργο του χαρακτηρίζουν η ησυχία, η νήψη, η σιωπή και η ευχή του Ιησού εντεταγμένες στο Ευχαριστιακό πλαίσιο. Συνεπώς, ιδιαίτερα σημαντική κρίνεται η εστίαση στη σχέση άσκησης και ευχαριστίας τόσο στο διάβα της αγιολογικής ιστορίας όσο και στη ζωή του Γέροντα Εφραίμ. Παράλληλα, εντοπίζονται οι μαρτυρίες του Γέροντα Εφραίμ για τη θέα του ακτίστου Φωτός και διερευνώνται σε σχέση με την Παλαμική-Εκκλησιαστική θεολογία, όσο και με νεότερες ερμηνευτικές αποδόσεις.
Επιχειρείται παράθεση, ανάλυση και ερμηνεία του ομιλητικού και συγγραφικού έργου του Γέροντα. Ως βασικά σημεία του εντοπίζονται το κατά Θεόν πένθος, η νήψη, η αποτρεπτική ποιμαντική για την αποφυγή της κόλασης, η προτρεπτική ποιμαντική για την είσοδο στον παράδεισο, οι περιγραφικές εικόνες, το Βιβλικό ύφος και περιεχόμενο, η πυκνή παράθεση διηγήσεων του Γεροντικού, καθώς και η επιρροή ασκητικών συγγραφέων, όπως του οσίου Εφραίμ Σύρου και του οσίου Ισαάκ Σύρου. Παράλληλα έντονη είναι η διάθεση χαράς και εσχατολογικής ελπίδας, καθώς κυρίαρχος στο ομιλητικό έργο του Γέροντα είναι ο εσχατολογικός τόνος και η Χριστολογική αναφορά.
Εφόσον η ιεραποστολή ασκείται εν χρόνω και εν χώρω, σε συγκεκριμένο κοινωνικό πεδίο, το έργο του Γέροντα εξετάζεται σε συνάρτηση με το ιεραποστολικό του πεδίο, δηλαδή το Αμερικανικό κοινωνικό, ιστορικό, θρησκευτικό και θεσμικό πλαίσιο.
Με αφορμή την επιλογή της ερήμου της Αριζόνας ως τόπου εγκατάστασης και άσκησης του Γέροντα αναλύεται η έννοια της ερήμου σε επίπεδο τροπικό και τοπικό, καθώς και οι ποικίλες θεολογικές και πολιτισμικές της σημάνσεις. Κατά τον π. Γεώργιο Φλωρόφσκυ, «η έρημος είναι τύπος τόπου που δίνει στην καρδιά ανακούφιση, απομόνωση και περιέχει μέσα της ισχυρό πνευματικό λόγο, για να περιλαμβάνεται ανάμεσα στις πνευματικές οδούς της Εκκλησίας».
Εξετάζεται η Βιβλική σημασία της ερήμου, καθώς και η εννοιοδοτήση της στην ασκητική παράδοση. Τονίζεται πως η έρημος συνιστά τόπο και τρόπο θεολογίας, λαμβάνει ιεραποστολική δυναμική ως εσχατολογικός τόπος, ενώ η φυγή στην έρημο έχει Χριστολογική αναφορά.
Ο βίος του Γέροντα Εφραίμ εμπεριέχει στοιχεία ερημητικού και κοινοβιακού μοναχισμού. Ο Γέρων Εφραίμ έζησε και στη σπηλιά και στο μοναστήρι, από υποτακτικός γίνεται ηγούμενος και από τοπικός γίνεται οικουμενικός. Παραμένοντας Αγιορείτης μοναχός γίνεται και ιεραπόστολος, παραμένοντας Φιλοθεΐτης γίνεται και Αριζονίτης και αναδεικνύεται πατέρας παγκόσμιος. Ο Γέρων Εφραίμ με τη Χάρη της Αειπαρθένου Θεοτόκου εδραίωσε τη μοναστική εμπειρία στην Αμερικανική Ήπειρο.
Η σύνθεση μοναχισμού και ιεραποστολής αποτελεί βασικό άξονα του έργου. Εξετάζεται πρώτα σε επίπεδο εκκλησιαστικής ιστορίας με παράθεση αγιολογικών παραδειγμάτων μοναχών-ιεραποστόλων και έπειτα εξετάζεται με βάση το ιεραποστολικό έργο του Γέροντα Εφραίμ. Διαπιστώνεται πως μοναχισμός και ιεραποστολή ως θεμελιακές λειτουργίες της Εκκλησίας πορεύονται σε επίπεδο διαχρονικό και παγκόσμιο. Όπως επισημαίνει ο Αρχιεπίσκοπος Αλβανίας Αναστάσιος «Από τη σύζευξη της μοναχικής αναγεννήσεως και της αναβιώσεως της ορθόδοξης ιεραποστολικής συνειδήσεως, μπορούν να προέλθουν εξαιρετικοί καρποί σε ωριμότητα και γνησιότητα για τη σύγχρονη Ορθοδοξία». Ο Γέρων Εφραίμ κατανοεί και αισθάνεται το έργο του ως σύνθεση μοναχισμού και ιεραποστολής, όπως φαίνεται σε γραπτή προσευχή του προς τον Χριστό: «Ναί Ἰησοῦ μου, εἴμεθα ἐδώ σέ αὐτήν τήν μοναχική ἱεραποστολή, ζῶντες πλησίον στόν κόσμο». Η συνθετική φράση του Γέροντα «μοναχική ιεραποστολή» συνιστά συμπυκνωμένη εκκλησιολογία, δείχνοντας την περιχώρηση μοναχισμού και ιεραποστολής στη συνείδηση και το έργο του.
Η φιλανθρωπική διακονία αποτελεί διαχρονική βασική συνιστώσα του μοναχισμού. Ο μοναχισμός, ερημιτικός και κοινοβιακός, έχει συνδεθεί με την κοινωνική αλληλεγγύη. Ο Γέρων Εφραίμ σε επίπεδο διδασκαλίας και πράξης έθεσε τη φιλόπτωχη φροντίδα ως θεμελιακή ευθύνη των Χριστιανών. Η αγάπη του Γέροντα Εφραίμ ήταν κατακόρυφη και οριζόντια, απευθυνόταν στον Θεάνθρωπο Χριστό και στην ανθρωπότητα ολόκληρη, σε ανθρώπους κάθε χρώματος και φυλής και αυτό διαπιστώνεται μεταξύ άλλων και στην έντονη, καθημερινή και οργανωμένη φιλανθρωπική του δραστηριότητα.
Το έργο του προς δόξαν του Τριαδικού Θεού αποτελεί διακριτική και ταυτόχρονα δυναμική παρουσία. Η μαρτυρία του Γέροντα είναι ήσυχη και ησυχαστική, δεικνύοντας την παγκοσμιότητα του μοναχισμού, την ιεραποστολική του δυναμική, την εσχατολογική του προοπτική και τον Χριστολογικό του χαρακτήρα.
Το βιβλίο βασίζεται στη διδακτορική διατριβή του συγγραφέα στο Τμήμα Θεολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, που αξιολογήθηκε με «Άριστα». Αξιοποιεί τα συγγράμματα και τις ομιλίες του Γέροντα, καθώς και προσωπικές μαρτυρίες ανθρώπων που τον γνώρισαν.
